Czy BMI jest wiarygodne? Ograniczenia wskaźnika i 3 dokładniejsze pomiary

BMI liczy się przez podzielenie masy ciała w kilogramach przez wzrost w metrach do kwadratu. Wzór pochodzi od belgijskiego statystyka Adolphe’a Queteleta, który w latach trzydziestych XIX wieku szukał sposobu na opisanie przeciętnego człowieka w populacji. Nie budował narzędzia do oceniania konkretnej osoby, i to jest źródło większości dzisiejszych nieporozumień.

Co BMI faktycznie mierzy

BMI mierzy masę w stosunku do wzrostu i nic poza tym. Nie wie, ile z tej masy to mięśnie, ile tłuszcz, ile kości i ile woda. Nie wie też, czy tłuszcz leży pod skórą na udach, czy wokół narządów w jamie brzusznej, a to drugie jest znacznie groźniejsze dla zdrowia metabolicznego².

Mimo to wskaźnik przetrwał, bo jest darmowy, powtarzalny i w skali populacji koreluje z ryzykiem chorób. Problem zaczyna się dokładnie w momencie, gdy z poziomu populacji schodzimy na poziom jednej osoby stojącej na wadze.

Gdzie BMI się myli i jak bardzo

Najmocniejsze dane w tej sprawie pochodzą z analizy 13 601 dorosłych z amerykańskiego badania NHANES. Autorzy porównali klasyfikację według BMI z zawartością tkanki tłuszczowej mierzoną metodą bioimpedancji¹. Wyniki są jednoznaczne.

Czytaj to tak: jeśli BMI mówi, że masz otyłość, to prawie na pewno ma rację. Ale jeśli mówi, że jej nie masz, myli się w ponad połowie przypadków u mężczyzn. To jest wskaźnik, który dobrze potwierdza i fatalnie wyklucza.

Dwie grupy obrywają najmocniej. Osoby z dużą masą mięśniową lądują w kategorii nadwagi albo otyłości, mimo niskiej zawartości tłuszczu. Osoby szczupłe z dużym obwodem brzucha i niewielką masą mięśniową lądują w normie, mimo realnego ryzyka metabolicznego.

Czułość u mężczyzn36%

Czułość u kobiet49%

Swoistość u mężczyzn95%

Swoistość u kobiet99%

Czułość mówi, jaką część osób z otyłością rozpoznaną po zawartości tkanki tłuszczowej wskaźnik faktycznie wychwytuje. Swoistość mówi, jak rzadko myli się w drugą stronę. Dane z analizy 13 601 dorosłych z badania NHANES III.

Trzy pomiary, które mówią więcej

1. Stosunek obwodu talii do wzrostu

Zmierz obwód talii w połowie odległości między dolnym żebrem a górnym brzegiem miednicy i podziel przez wzrost, w tych samych jednostkach. Brytyjski NICE od 2022 roku zaleca ten pomiar wszystkim dorosłym z BMI poniżej 35, obok samego BMI³.

Zaletą tej miary jest to, że działa tak samo w różnych grupach etnicznych i u obu płci, czego o progach BMI powiedzieć nie można. Zapamiętać trzeba jedną rzecz: obwód talii poniżej połowy wzrostu.

2. Sam obwód talii, śledzony w czasie

Jeśli nie chcesz nic dzielić, mierz sam obwód i patrz na kierunek zmiany. Talia reaguje na utratę tłuszczu trzewnego szybciej niż waga, a przy jednoczesnym budowaniu mięśni potrafi spadać wtedy, gdy waga stoi w miejscu. To najczęstsza sytuacja, w której człowiek niesłusznie uznaje, że nic nie działa.

3. Zdjęcia w tym samym miejscu i świetle

Najmniej naukowa metoda z tej trójki i jednocześnie ta, która najczęściej ratuje ludziom motywację. Raz na dwa tygodnie, ten sam kąt, to samo oświetlenie, ta sama pora dnia. Zmiana, której nie widać z dnia na dzień w lustrze, jest oczywista na dwóch zdjęciach obok siebie.

Skąd wzięły się progi 25 i 30

Granice, które dziś dzielą ludzi na normę, nadwagę i otyłość, nie wynikają z żadnego pojedynczego eksperymentu. Powstały w latach dziewięćdziesiątych jako kompromis między danymi z ubezpieczeń zdrowotnych, badaniami populacyjnymi a wygodą okrągłych liczb.

To widać najlepiej po tym, jak progi się zmieniają w zależności od populacji. Dla osób pochodzenia azjatyckiego Światowa Organizacja Zdrowia obniża granicę nadwagi, bo przy tym samym BMI mają więcej tkanki tłuszczowej i wyższe ryzyko cukrzycy typu drugiego⁴. Gdyby wskaźnik mierzył to, co ludzie myślą, że mierzy, taka korekta nie byłaby potrzebna.

Jest jeszcze jeden szczegół, który rzadko pada w rozmowie o BMI: wzór podnosi wzrost do kwadratu, a ciało człowieka rośnie w trzech wymiarach. Efekt jest taki, że osoby wysokie dostają wynik zawyżony, a niskie zaniżony, niezależnie od tego, jak wyglądają. Przy wzroście 195 cm to potrafi być różnica całej kategorii.

Najczęstsze pytania

Czy BMI jest bezużyteczne?

Nie. Jest dobrym narzędziem przesiewowym dla populacji i dobrze wykrywa wyraźną otyłość u konkretnej osoby. Zawodzi w wykluczaniu, czyli wtedy, gdy wynik mieści się w normie, a zawartość tłuszczu jest podwyższona.

Mam BMI 27 i trenuję siłowo. Czy mam nadwagę?

Prawdopodobnie nie w sensie, który ma znaczenie dla zdrowia. Sprawdź stosunek talii do wzrostu. Jeśli wychodzi poniżej 0,5, wynik BMI wynika najpewniej z masy mięśniowej.

Czy waga z pomiarem tkanki tłuszczowej jest wiarygodna?

Domowe wagi z bioimpedancją mają duży błąd pojedynczego pomiaru, bo wynik zależy od nawodnienia, pory dnia i temperatury skóry. Nadają się do śledzenia trendu przy stałych warunkach pomiaru, nie do jednorazowej diagnozy.